Από την κορυφή στην αγορά
Η παραδοσιακή ορειβασία απέναντι στη βιομηχανία του βουνού
Υπήρξε μια εποχή που το βουνό δεν ήταν προϊόν.
Δεν ήταν «εμπειρία», δεν ήταν πακέτο, δεν ήταν φωτογραφικό φόντο για τα κοινωνικά δίκτυα, ούτε τρόπος να αποδείξει κάποιος στους άλλους ότι «τολμά». Ήταν ένας τόπος δύσκολος, συχνά εχθρικός, που απαιτούσε σεβασμό, γνώση, υπομονή και μια βαθιά αποδοχή του γεγονότος ότι η φύση δεν χρωστάει τίποτα στον άνθρωπο.
Η ορειβασία γεννήθηκε μέσα σε αυτή τη σχέση.
Ο ορειβάτης των παλαιότερων εποχών δεν ανέβαινε στο βουνό επειδή το βουνό ήταν «μόδα». Ανέβαινε για να γνωρίσει τα όριά του, να δοκιμάσει τις ικανότητές του, να σταθεί απέναντι σε κάτι μεγαλύτερο από τον ίδιο. Το σχοινί, η πυξίδα, ο χάρτης, το πιο λιτό καταφύγιο, η γνώση του καιρού, η ανάγνωση του ανάγλυφου και κυρίως η εμπειρία ήταν τα πραγματικά του εφόδια.
Σήμερα, πολλά από αυτά εξακολουθούν να υπάρχουν.
Αλλά γύρω τους έχει δημιουργηθεί μια ολόκληρη βιομηχανία.
Όταν η ανάβαση ήταν γνώση
Η παραδοσιακή ορειβασία ήταν πρώτα απ’ όλα παιδεία.
Δεν μάθαινες το βουνό μέσα από ένα βίντεο λίγων δευτερολέπτων. Το μάθαινες περπατώντας. Μαθαίνοντας να αναγνωρίζεις τον καιρό. Να διαβάζεις το χιόνι. Να καταλαβαίνεις το ανάγλυφο. Να ξέρεις πότε πρέπει να συνεχίσεις και, κυρίως, πότε πρέπει να γυρίσεις πίσω.
Γιατί μία από τις μεγαλύτερες αλήθειες της ορειβασίας ήταν πάντοτε αυτή:
Η κορυφή δεν είναι υποχρέωση. Η επιστροφή είναι.
Ο παλιός ορειβάτης ήξερε ότι το βουνό δεν νικιέται. Η έκφραση «κατέκτησα την κορυφή» είναι περισσότερο ανθρώπινη αλαζονεία παρά ορειβατική πραγματικότητα. Η κορυφή επιτρέπει στον άνθρωπο να σταθεί επάνω της για λίγο. Και μετά τον διώχνει πίσω στην κοιλάδα.
Αυτή η ταπεινότητα ήταν κομμάτι της κουλτούρας του βουνού.
Από την εξερεύνηση στον αθλητισμό
Καθώς περνούσαν οι δεκαετίες, η ορειβασία οργανώθηκε. Δημιουργήθηκαν σύλλογοι, ορειβατικές σχολές, καταφύγια, οργανωμένες αποστολές και συστήματα εκπαίδευσης.
Η γνώση άρχισε να μεταδίδεται συστηματικά.
Ο εξοπλισμός εξελίχθηκε. Τα σχοινιά έγιναν ασφαλέστερα, τα υλικά ελαφρύτερα, τα ρούχα αποτελεσματικότερα, οι χάρτες ακριβέστεροι και η πρόγνωση του καιρού πολύ πιο αξιόπιστη.
Και αυτό ήταν μια μεγάλη κατάκτηση.
Η τεχνολογία δεν είναι ο εχθρός της ορειβασίας. Έχει σώσει ζωές και έχει κάνει δυνατές αναβάσεις που κάποτε έμοιαζαν αδιανόητες.
Το πρόβλημα ξεκινά όταν η τεχνολογία παύει να είναι εργαλείο και γίνεται υποκατάστατο της γνώσης.
Όταν ο εξοπλισμός αρχίζει να δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι η εμπειρία αγοράζεται.
Και κάπου εκεί μπήκε η αγορά
Η σύγχρονη εποχή ανακάλυψε κάτι πολύ απλό:
Το βουνό πουλάει.
Πουλάει εξοπλισμό.
Πουλάει ρούχα.
Πουλάει παπούτσια.
Πουλάει ταξίδια.
Πουλάει οδηγούς.
Πουλάει «περιπέτεια».
Πουλάει εικόνα.
Και πλέον πουλάει ακόμη και την ίδια την αίσθηση ότι κάποιος «έζησε κάτι μοναδικό».
Η ορειβασία μετατράπηκε σταδιακά από προσωπική αναμέτρηση με τη φύση σε καταναλωτική εμπειρία.
Δεν χρειάζεται πλέον να είσαι απαραίτητα ορειβάτης για να μοιάζεις με ορειβάτη.
Ένα ακριβό μπουφάν, ένα ζευγάρι τεχνικά παπούτσια, ένα σακίδιο τελευταίας τεχνολογίας και μια φωτογραφία μπροστά από ένα εντυπωσιακό τοπίο μπορούν να δημιουργήσουν την εικόνα.
Η πραγματική σχέση με το βουνό, όμως, δεν αγοράζεται.
Η εποχή του Instagram
Και μετά ήρθαν τα κοινωνικά δίκτυα.
Το βουνό απέκτησε νέο ρόλο: έγινε σκηνικό.
Η κορυφή δεν είναι πλέον μόνο ένας προορισμός. Είναι και περιεχόμενο.
Μια φωτογραφία στην κορυφογραμμή. Ένα βίντεο με drone. Ένα story από το καταφύγιο. Μερικές λέξεις για «escape», «adventure», «freedom» και «mountain vibes».
Η ανάβαση αρχίζει να αποκτά αξία όχι μόνο επειδή την έζησες, αλλά επειδή μπορείς να την παρουσιάσεις.
Και εδώ βρίσκεται μία από τις μεγαλύτερες αντιφάσεις της σύγχρονης ορειβατικής κουλτούρας:
Πηγαίνουμε στο βουνό για να ξεφύγουμε από την ανάγκη να δείχνουμε στους άλλους τη ζωή μας και τελικά παίρνουμε μαζί μας ακριβώς αυτή την ανάγκη.
Το βουνό γίνεται σκηνή και ο ορειβάτης πρωταγωνιστής.
Μόνο που το βουνό δεν ενδιαφέρεται για τους followers.
Όταν η περιπέτεια έγινε πακέτο
Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της μετάλλαξης βρίσκεται στις μεγάλες εμπορικές αποστολές.
Κάποτε, μια μεγάλη ορειβατική αποστολή απαιτούσε χρόνια προετοιμασίας, τεράστια τεχνική κατάρτιση, εμπειρία, φυσική κατάσταση, οικονομικούς πόρους και αποδοχή πολύ μεγάλου ρίσκου.
Σήμερα, σε ορισμένα από τα πιο δημοφιλή βουνά του κόσμου, η πρόσβαση μπορεί να οργανωθεί ως υπηρεσία.
Ο πελάτης πληρώνει.
Κάποιος άλλος οργανώνει.
Κάποιος άλλος μεταφέρει.
Κάποιος άλλος ασφαλίζει.
Κάποιος άλλος μαγειρεύει.
Κάποιος άλλος κουβαλάει.
Κάποιος άλλος ανοίγει δρόμο.
Και τελικά ο πελάτης φτάνει στην κορυφή.
Το ερώτημα δεν είναι αν αυτό είναι «καλό» ή «κακό» από μόνο του.
Το πραγματικό ερώτημα είναι:
Πόσο από την ορειβατική εμπειρία παραμένει όταν όλα τα δύσκολα έχουν γίνει υπηρεσία επί πληρωμή;
Το Έβερεστ ως σύμβολο
Το Έβερεστ αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό σύμβολο αυτής της αλλαγής.
Από το μυθικό, απρόσιτο βουνό του 20ού αιώνα, εξελίχθηκε σε παγκόσμιο προορισμό ορειβατικού τουρισμού. Η εικόνα των μεγάλων ουρών ανθρώπων στο βουνό έκανε τον γύρο του κόσμου και έφερε στην επιφάνεια μια δύσκολη πραγματικότητα: όταν ένα φυσικό θαύμα μετατρέπεται σε προϊόν μαζικής κατανάλωσης, η ίδια η έννοια της περιπέτειας αρχίζει να αλλάζει.
Δεν σημαίνει ότι όσοι ανεβαίνουν σήμερα δεν κοπιάζουν.
Κοπιάζουν.
Δεν σημαίνει ότι δεν κινδυνεύουν.
Κινδυνεύουν.
Αλλά υπάρχει μια ουσιώδης διαφορά ανάμεσα στο να αντιμετωπίζεις το βουνό με τις δικές σου γνώσεις και δυνατότητες και στο να αγοράζεις μια οργανωμένη διαδρομή προς την κορυφή.
Και αυτή η διαφορά αξίζει να συζητηθεί χωρίς ούτε ρομαντισμό ούτε αφορισμούς.
Το βουνό δεν έγινε πιο εύκολο. Εμείς το κάναμε πιο εμπορεύσιμο.
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο.
Δεν φταίνε τα σύγχρονα υλικά.
Δεν φταίνε τα GPS.
Δεν φταίνε τα σύγχρονα καταφύγια.
Δεν φταίνε οι επαγγελματίες οδηγοί.
Δεν φταίει η τεχνολογία.
Η πρόοδος στην ασφάλεια είναι καλοδεχούμενη και απαραίτητη.
Το πρόβλημα είναι η ψευδαίσθηση της ασφάλειας και της επάρκειας που μπορεί να δημιουργήσει η αγορά.
Ένα ακριβό μπουφάν δεν σε κάνει ορειβάτη.
Ένα GPS δεν αντικαθιστά την ικανότητα προσανατολισμού.
Ένα ζευγάρι ορειβατικά μποτάκια δεν σε κάνει ικανό να κινηθείς σε δύσκολο πεδίο.
Και ένα βουνό που εμφανίζεται καθημερινά στην οθόνη σου δεν γίνεται εξαιτίας αυτού λιγότερο επικίνδυνο.
Η φύση δεν λειτουργεί με βάση το marketing.
Η μεγάλη παγίδα: να αγοράζεις την ταυτότητα
Ίσως αυτό είναι το πιο χαρακτηριστικό γνώρισμα της εποχής μας.
Δεν καταναλώνουμε μόνο αντικείμενα. Καταναλώνουμε ταυτότητες.
Θέλουμε να είμαστε ταξιδιώτες, αθλητές, εξερευνητές, περιπετειώδεις, άνθρωποι της φύσης.
Και η αγορά είναι πρόθυμη να μας πουλήσει όλα όσα χρειαζόμαστε για να φανούμε έτσι.
Η ορειβασία, όμως, δεν είναι εμφάνιση.
Είναι συμπεριφορά.
Είναι η ώρα που ξυπνάς πριν ξημερώσει.
Είναι το κρύο στα χέρια.
Είναι η λάσπη.
Είναι η κούραση.
Είναι η αβεβαιότητα.
Είναι η γνώση ότι μια λάθος απόφαση μπορεί να έχει συνέπειες.
Είναι το να γυρίσεις πίσω ενώ απέχεις λίγα μέτρα από την κορυφή επειδή ο καιρός άλλαξε.
Είναι το να κουβαλάς τον εξοπλισμό σου και να ξέρεις γιατί κάθε αντικείμενο βρίσκεται μέσα στο σακίδιό σου.
Και κυρίως είναι το να σέβεσαι το βουνό ακόμη κι όταν κανείς δεν σε βλέπει.
Δεν χρειάζεται να επιστρέψουμε στο παρελθόν
Η λύση δεν είναι να νοσταλγήσουμε μια υποτιθέμενη «χρυσή εποχή» όπου όλα ήταν αγνά και οι άνθρωποι ανέβαιναν στα βουνά χωρίς εμπορικό ενδιαφέρον.
Η ορειβασία πάντα είχε κόστος, εξοπλισμό, οργανώσεις, ταξίδια και ανθρώπους που εργάζονταν γύρω από αυτήν.
Ούτε χρειάζεται να δαιμονοποιήσουμε όσους θέλουν να γνωρίσουν το βουνό χωρίς να γίνουν επαγγελματίες ορειβάτες.
Το βουνό ανήκει σε όλους.
Αυτό που πρέπει να προστατεύσουμε είναι η κουλτούρα του.
Να μη θεωρούμε ότι η αγορά ενός προϊόντος ισοδυναμεί με απόκτηση εμπειρίας.
Να μη συγχέουμε την εικόνα με την ουσία.
Να μη θεωρούμε την κορυφή σημαντικότερη από τη διαδρομή.
Και να μην ξεχνάμε ότι ο πραγματικός ορειβάτης δεν μετριέται από το πόσες κορυφές έχει ανεβάσει στο Instagram.
Μετριέται από το πόσο καλά ξέρει το βουνό, πόσο σέβεται τους ανθρώπους του και πόσο εύκολα μπορεί να πει:
«Σήμερα δεν είναι η μέρα. Γυρίζουμε πίσω.»
Γιατί το βουνό αντιστέκεται ακόμη
Παρά την εμπορευματοποίηση, υπάρχει κάτι που η αγορά δεν έχει καταφέρει να αγοράσει.
Τη σιωπή.
Το πρώτο φως πάνω στην κορυφογραμμή.
Την ανάσα μετά από μια δύσκολη ανάβαση.
Τη στιγμή που σταματάς και συνειδητοποιείς ότι γύρω σου δεν υπάρχει τίποτα άλλο παρά βράχος, χιόνι, αέρας και ουρανός.
Την αίσθηση ότι, για λίγες ώρες, ο κόσμος που κατασκεύασε ο άνθρωπος δεν έχει καμία σημασία.
Αυτή είναι η πραγματική αξία του βουνού.
Και ίσως γι' αυτό το βουνό εξακολουθεί να μας τραβάει.
Όχι επειδή μας υπόσχεται ότι θα γίνουμε καλύτεροι στα social media.
Αλλά επειδή μας θυμίζει πόσο μικροί είμαστε.
Η σύγχρονη εποχή μπορεί να πουλήσει το μπουφάν, το σακίδιο, το παπούτσι, την εκδρομή, την αποστολή και τη φωτογραφία.
Δεν μπορεί όμως να πουλήσει την εμπειρία.
Την εμπειρία πρέπει να την κερδίσεις.
Με τα πόδια σου.
Με τον ιδρώτα σου.
Με τις γνώσεις σου.
Με τα λάθη σου.
Με τον φόβο σου.
Και, πάνω απ' όλα, με τον σεβασμό σου.
Γιατί η ορειβασία μπορεί να έγινε μόδα.
Μπορεί να έγινε τουρισμός.
Μπορεί να έγινε εμπόριο.
Μπορεί ακόμη και να έγινε περιεχόμενο.
Το βουνό, όμως, δεν έγινε ποτέ προϊόν.
Και ίσως αυτή να είναι η τελευταία του άμυνα απέναντι σε έναν κόσμο που έχει μάθει να βάζει τιμή σχεδόν στα πάντα.
