Η χάραξη και η σηματοδότηση πέντε μονοπατιών συνολικού μήκους 13 χιλιομέτρων στη Γυάρο μπορεί να ακούγεται έως και παράδοξη. Το νησί με τη βαριά, σκοτεινή ιστορία είναι δύσκολο στην πρόσβαση και σε καμία περίπτωση δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί πεζοπορικός προορισμός. Στην προκειμένη περίπτωση, τα μονοπάτια έρχονται να επιτελέσουν ένα κάπως διαφορετικό έργο: να συνδυάσουν την ιστορική μνήμη με την ιδιότητα του τόπου ως προστατευόμενης περιοχής, ενός μέρους που για δεκαετίες έμεινε σχεδόν αδιατάρακτο από την ανθρώπινη παρέμβαση.
Το έργο υλοποιήθηκε από την περιβαλλοντική οργάνωση WWF με χρηματοδότηση από το ΕΣΠΑ. «Μας πήρε τρία χρόνια, με τη βοήθεια του στρατού που “εκκαθάρισε” τις διαδρομές ώστε να είναι ασφαλείς», εξηγεί ο Σπύρος Κοτομάτας, υπεύθυνος δράσεων Γυάρου στη WWF Ελλάς. «Τα μονοπάτια καλύπτουν τα ερείπια των φυλακών και “συστήνουν” το μοναδικό φυσικό περιβάλλον του νησιού. Παράλληλα δημιουργήσαμε μια εφαρμογή για κινητά. Χάρη σε ένα δίκτυο ειδικών πομπών, όταν ο περιπατητής βρίσκεται σε κάποιο από τα 15 σημεία ενδιαφέροντος, θα δέχεται μια ειδοποίηση με οπτικοακουστικό υλικό που σχετίζεται με τη θέση που βρίσκεται» (μέσω bluetooth, διαθέσιμο στα ελληνικά, τα αγγλικά και τα γαλλικά).
Στο πλαίσιο του έργου δημιουργήθηκε και ένα site που μεταφέρει την εμπειρία: Το gyaros-story.gr προσφέρει συνοπτικά πληροφορίες για την ιστορία και το περιβάλλον του νησιού μαζί με οδηγίες για τους επίδοξους επισκέπτες. Παράλληλα, διατίθεται και η ενημέρωση που παρέχει η εφαρμογή για τα 15 σημεία ενδιαφέροντος, για όσους δεν είναι σε θέση να επισκεφθούν το νησί (λ.χ. εμποδιζόμενα άτομα). Παράλληλα, η WWF Ελλάς έχει υπογράψει και προγραμματική συμφωνία με τον Οργανισμό Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής (ΟΦΥΠΕΚΑ) για την ανάπτυξη ενός σχεδίου ήπιου τουρισμού, που να μην προσβάλλει την ιστορική ταυτότητα του νησιού και να μη διαταράσσει τη φυσική ηρεμία του.
Η Γυάρος δεν είναι ωστόσο απλή υπόθεση. Το καταλαβαίνεις όταν, καιρού επιτρέποντος, την προσεγγίζεις μετά από –τουλάχιστον– 40 λεπτά πλεύσης από τη Σύρο και το πρώτο πράγμα που αντικρίζεις στην ερημιά είναι το επιβλητικό κτίριο των φυλακών. Από το 1947 έως το 1975 (με «διαλείμματα» μερικών ετών) υπήρξε τόπος εξορίας και μαρτυρίου για χιλιάδες πολιτικούς κρατουμένους. Στη συνέχεια, έως το 2002, χρησιμοποιήθηκε ως πεδίο βολής του Πολεμικού Ναυτικού. Ένας μη-τόπος, ένα άχρηστο και ανεπιθύμητο μέρος.
Μπορεί οποιοσδήποτε να την επισκεφθεί σήμερα; «Ναι, αν πάει με δικό του σκάφος ή με ένα θαλάσσιο ταξί. Απλώς πρέπει να αποβιβαστεί υποχρεωτικά στην προβλήτα που βρίσκεται μπροστά από τις φυλακές· αυτή είναι η μόνη νόμιμη είσοδος στο νησί. Σε περίπτωση όμως οργανωμένης επίσκεψης (γκρουπ), πρέπει να υπάρξει συνεννόηση με τη Μονάδα Κεντρικού Αιγαίου του ΟΦΥΠΕΚΑ», λέει ο κ. Κοτομάτας. «Οι επισκέπτες βέβαια απαγορεύεται να διανυκτερεύσουν στο νησί. Επίσης απαγορεύεται και η είσοδος στο κτίριο των φυλακών, που βρίσκεται σε πολύ κακή κατάσταση. Έχουμε ενημερώσει το Υπουργείο Πολιτισμού ότι κάτι πρέπει να γίνει γιατί μπαίνει κόσμος, αλλά το μόνο που μας έχουν απαντήσει είναι να ενημερώνουμε ότι απαγορεύεται η είσοδος». Τέλος, απαγορεύεται κάποιος να περπατήσει «γενικώς» στο νησί, εκτός των περιπατητικών διαδρομών. «Υπήρξε πεδίο βολής για δεκαετίες και, μέχρι να καθαριστεί εντελώς, η ελεύθερη κίνηση στο εσωτερικό ενδέχεται να εγκυμονεί κινδύνους».
Κατά τα λοιπά, ο επισκέπτης πρέπει να έχει κατά νου ότι το νησί δεν έχει καμία υποδομή, επομένως πρέπει να έχει προετοιμαστεί σχετικά, να φοράει μακρύ παντελόνι και κλειστά παπούτσια, να έχει μαζί του νερό και φαγητό.
Η αλήθεια είναι πάντως ότι η Γυάρος δεν είναι ένα «κλασικό» ερημονήσι του Αιγαίου. Παρότι διαθέτει κάποιες –μέτριες για Κυκλάδες– παραλίες, το θέαμα των ερειπίων των φυλακών που χτίστηκαν δίπλα σε κάθε όρμο είναι «βαρύ» και δεν αφήνει τον επισκέπτη να χαρεί χωρίς σκέψεις τη θάλασσα, όπως πιθανότατα θα έκανε οπουδήποτε αλλού. «Το ιστορικό υπόβαθρο σε συγκλονίζει, αυτή ήταν και η δική μου εμπειρία όταν βρέθηκα εδώ για πρώτη φορά», λέει η Έλενα Κλειδά, προϊσταμένη της Μονάδας Κεντρικού Αιγαίου του ΟΦΥΠΕΚΑ. «Πάντως, υπάρχει μεγάλο ενδιαφέρον τόσο από Έλληνες όσο και από αλλοδαπούς. Εκτός από την ιστορική σημασία, πολλοί θέλουν να επισκεφθούν το νησί για τη βιοποικιλότητά του. Ο συνδυασμός ιστορικού τόπου και προστατευόμενης περιοχής έχει γίνει περισσότερο γνωστός από ό,τι πιστεύουμε».
