Οι νερόμυλοι είναι συσκευές που έχουν σχεδιαστεί για τη μετατροπή της υδραυλικής ενέργειας σε μηχανολογική, ηλεκτρική ή άλλου τύπου ενέργεια.
Αρχικά ο νερόμυλος κινούσε τις καλούμενες μυλόπετρες απ΄όπου και η ονομασία νερόμυλος. Σήμερα κινεί γεννήτριες για την παραγωγή ηλεκτρικού ρεύματος κ.α.
Ο Νερόμυλος (από το νερό + μύλος) ή αρχαία ελ-ληνικά υδραλέτης (από το υδωρ + αλέτω ή αλετρεύω - αλέθω ) είναι μια μηχανική κατασκευή που εκμεταλλεύεται τη δύναμη του τρεχούμενου ή του πέφτοντος νερού (υδροενέρ-γεια) για την παραγωγή έργου. Ο μύλος που αλέθει (γυρίζει, περιστρέφεται, κινείται) με την απωθητική δύναμη που δημιουργεί η ροή ή η πτώση του νερού. Λειτουργεί με παρόμοια αρχή με τον ανεμόμυλο, αλλά ως κινητήρια δύναμη χρησιμοποιεί το νερό αντί για τον άνεμο.
Είναι μια από τις πρώτες μηχανές παραγωγής έργου που κατασκεύασε ο άνθρωπος με τη χρήση φυσικής, ήπιας και ανανεώσιμης πηγής ενέργειας. Με τη δύναμη που δημιουργεί η ροή ή η πτώση του νερού από ψηλά γυρίζει με τη βοήθεια ενός τροχού την καλούμενη φτερωτή και εκείνη με τον άξονά της τις μυλόπετρες. Χρησιμοποιείται είτε για το άλεσμα καρπών (σιτηρών, ελαιών κ.α.) είτε μπαρουτιού κ.α. απ΄ όπου και οι ονομασίες: αλευρόμυλοι, μπαρουτόμυλοι, ελαιοτριβεία-λιοτρίβια κλπ. Σήμερα οι υδραλέτες (νερόμυλοι) χρησιμοποιούνται και για να κινούν και ηλεκτρο-γεννήτριες. Οι βασικοί μηχανολογικοί τύποι του νερόμυλου, σύμφωνα με τους ειδικούς, είναι δύο: ο καλούμενο ρωμαϊκός με όρθια εξωτερική φτερωτή και ο καλούμενος ανατολικός (ή βυζαντινός ή Ελληνικός) με οριζόντια εσωτερική φτερωτή.
Ο Ελληνικός νερόμυλος είναι με μικρή εσωτερική φτερωτή, στα πτερύγια της οποίας πέφτει σχετικά μικρή ποσότητα νερού με πίεση. Το νερό συγκεντρώνονταν πρώτα σε μια δεξαμενή, απ’ το κάτω μέρος της οποίας εκτοξεύονταν με πίεση από ένα ρυθμιζόμενο άνοιγμα κι έπεφτε πάνω στη φτερωτή. Ο ρωμαϊκός νερόμυλος είναι με όρθια εξωτερική φτερωτή (όπου η ροή του νερού είναι μεγάλη). Την πρώτη αναφορά για νερόμυλο στον Κραυσίδωνα, βρίσκουμε τον 13ο αι., καθώς μεταξύ των άλλων προσκτησμάτων με τα οποία προικοδοτούν οι Μαλιασηνοί, οι βυζαντινοί τοπάρχες της Δημητριάδας, τα μοναστήρια της Μακρινίτσας και της Πορταριάς τα οποία ιδρύουν εκείνη την περίοδο, συμπεριλαμβάνεται και το υδρομυλικόν εργαστήριον του Αγίου Ονουφρίου. Άμεσες και έμμεσες πηγές, αποδεικνύουν πως λειτουργούσαν όχι μόνο ένας, αλλά περισσότεροι νερόμυλοι στον Κραυσίδωνα, τουλάχιστον στα τέλη του 18ου αι.
To 1805 οι Άγγλοι περιηγητές Ed. Dodwell και S. Pomardi επισκέφτηκαν τα Ανωβολιώτικα χωριά, περιέγραψαν την ευμάρεια τους και αποτύπωσαν σε δύο εικαστικά σχέδια την...μεγάλη και πυκνοκατοικημένη πόλη...του Άνω Βόλου και έναν νερόμυλο πάνω από τον Βόλο. Μια δεκαετία αργότερα ο Αργ. Φιλιππίδης, ο οποίος είχε επισκεφθεί την περιοχή πολλές φορές και την γνώριζε καλά, γράφει στην Γεωγραφία Μερική του, πως χαμηλά στον Άγιο Ονούφριο και τους Μπαξέδες είδε μύλους να αλέθουν όλο τον χρόνο και να μη...σχολνούν καθόλου εξαιτίας των πολλών υδάτων όπου έχουν.
Τα νέα στοιχεία δημοσιεύονται από τους καθ. Lenent Kayapinar και Ayse kayapinar στον 88ο τμ. του Θεσσαλικού Ημερολογίου στη μελέτη του ...Ο Γόλος (Βόλος) στην Οθωμανική απογραφή του 1506. Όπως είναι γνωστό, οι Οθωμανοί διενεργούσαν σχετικά τακτικά απογραφές των κατοίκων (οικογενειών) και των παραγωγικών δομών, με στόχο βέβαια την φορολόγηση.
Αναφέρεται λοιπόν πως λειτουργούσαν (το 1506 και βέβαια νωρίτερα) 16 νερόμυλοι, από τους οποίους οι 14 ανήκαν σε Έλληνες (αναφέρονται και τα ονόματά τους), ένας στον ναό της Παναγίας (της Μακρινίτσας;), ένας στον σπαχή του φρουρίου (=στρατιωτικού διοικητή του κάστρου στα Παλιά), ενώ υπήρχαν και 3 μύλοι για την παραγωγή καπών και ένας ερειπωμένος.
Στο βίντεο, ο αρχιτέκτονας Δημήτριος Καραγκούνης, Επίτιμος Προϊστάμενος του Τμήματος Αρχαιολογικών Έργων και Μελετών της ΕΦΑΛΑΡ πραγματοποιεί ένα οδοιπορικό στο νερόμυλο του Καρακίτσου σχολιάζοντας την σημερινή κατάσταση...
