Στις αρχές του 20ού αιώνα, οι ορειβάτες αντιμετώπιζαν ένα διαρκές και κρίσιμο ερώτημα: πώς να διατηρήσουν σταθερό πάτημα σε ένα περιβάλλον που εναλλασσόταν συνεχώς ανάμεσα σε γυμνό βράχο, παγωμένες πλάκες και απότομες χιονισμένες πλαγιές.
Δύο τεχνολογικές λύσεις κυριάρχησαν σε αυτή την αναζήτηση: τα καρφιά Tricouni και τα πρώτα σύγχρονα κραμπόν. Καθεμία είχε τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματά της, και η επικράτηση της μίας ή της άλλης δεν ήταν απότομη, αλλά αποτέλεσμα εμπειρίας, τεχνολογικής προόδου και αλλαγής νοοτροπίας.
Τα καρφωτά παπούτσια: η απαρχή της πρόσφυσης
Πολύ πριν τον 20ό αιώνα, οι ορειβάτες χρησιμοποιούσαν παπούτσια με καρφιά, εξέλιξη των απλών χονδροκαρφωτών υποδημάτων που φορούσαν κυνηγοί και ταξιδιώτες. Με μεταλλικά καρφιά σφυρηλατημένα στις δερμάτινες σόλες, τα παπούτσια αυτά πρόσφεραν καλύτερο κράτημα σε ολισθηρό ή ανώμαλο έδαφος.
Στα τέλη του 19ου αιώνα, καθώς η χειμερινή αναρρίχηση κέρδιζε έδαφος στα Χάιλαντς της Σκωτίας και στις Άλπεις, τα καρφωτά παπούτσια έγιναν απαραίτητα. Τα πρώιμα καρφιά, όπως τα λεγόμενα clinkers, ήταν ανθεκτικά αλλά δεν αντικαθίσταντο εύκολα όταν φθείρονταν, γεγονός που οδηγούσε σε επικίνδυνα γλιστρήματα σε πάγο ή λείο βράχο.
Η τομή του Tricouni
Η μεγάλη καινοτομία ήρθε στις αρχές του 20ού αιώνα με την εφεύρεση του καρφιού Tricouni από τον Ελβετό κοσμηματοπώλη και παθιασμένο ορειβάτη Felix-Valentin Genecand. Το προσωνύμιο Tricouni προερχόταν από μια διαδρομή κοντά στο σπίτι του, και σύντομα έγινε συνώνυμο της αξιοπιστίας στο βουνό.
Το καρφί Tricouni διέθετε σκληρυμένη ατσάλινη κόψη, συγκολλημένη σε πιο μαλακό σώμα, με οδοντωτές άκρες για καλύτερο «δάγκωμα». Στερεωνόταν στη σόλα με δύο συνδετήρες, κάτι που το έκανε πιο σταθερό και, κυρίως, αντικαταστάσιμο. Για δεκαετίες, αποτέλεσε το πρότυπο για μικτό έδαφος, επιτρέποντας σε ορειβάτες να κινούνται σε βράχο και χιόνι χωρίς πρόσθετο εξοπλισμό.
Ωστόσο, τα καρφωτά παπούτσια είχαν και μειονεκτήματα: ήταν βαριά, θορυβώδη και προκαλούσαν φθορά στο βράχο. Επιπλέον, απαιτούσαν συνεχή συντήρηση, καθώς τα φθαρμένα καρφιά μπορούσαν να γίνουν επικίνδυνα. Παρ’ όλα αυτά, στις δεκαετίες του 1920 και 1930, τα Tricouni κυριάρχησαν ως η πιο αξιόπιστη λύση γενικής χρήσης.
Μύθοι και πραγματικότητα για τα πρώτα κραμπόν
Η ιδέα των κραμπόν συχνά αποδόθηκε σε πανάρχαιες ρίζες. Στις αρχές του 20ού αιώνα, ορισμένοι αρχαιολόγοι θεώρησαν ότι ευρήματα της εποχής του Σιδήρου στην περιοχή του Hallstatt στην Αυστρία ήταν πρώιμα κραμπόν. Ωστόσο, μεταγενέστερη ανάλυση έδειξε ότι αυτά τα αντικείμενα ήταν είτε μη πρακτικά για χρήση στο πόδι είτε πιθανότατα αναβολείς αλόγων. Έτσι, ο ρομαντικός μύθος των «προϊστορικών κραμπόν» κατέρρευσε μπροστά στα αρχαιολογικά δεδομένα.
Oscar Eckenstein και η γέννηση των σύγχρονων κραμπόν
Η πραγματική επανάσταση ήρθε το 1908, όταν ο Βρετανός μηχανικός και ορειβάτης Oscar Eckenstein σχεδίασε το πρώτο σύγχρονο κραμπόν με δέκα ακίδες. Στόχος του ήταν να μειώσει την εξαντλητική και επικίνδυνη τεχνική του σκαψίματος σκαλοπατιών στον πάγο. Σε συνεργασία με τον Ιταλό σιδηρουργό Henry Grivel, δημιούργησε ένα ελαφρύ αλλά στιβαρό πλαίσιο από ατσάλι, που προσαρμοζόταν στο παπούτσι και επέτρεπε ανάβαση σε απότομο πάγο με απλό περπάτημα.
Παρά τα πλεονεκτήματα, η αποδοχή των κραμπόν ήταν αργή. Πολλοί ορειβάτες τα θεωρούσαν «βοήθημα» που αφαιρούσε την καθαρότητα της τεχνικής. Οι βελτιώσεις, όμως, συνεχίστηκαν: το 1929 προστέθηκαν οι μπροστινές ακίδες και το 1938, στην πρώτη ανάβαση της βόρειας όψης του Άιγκερ, τα 12ποντα κραμπόν απέδειξαν την υπεροχή τους σε σκληρό πάγο.
Ανταγωνισμός ή συνύπαρξη;
Στην πράξη, καρφωτά παπούτσια και κραμπόν δεν ήταν αντίπαλοι, αλλά συμπληρωματικά εργαλεία. Τα Tricouni προσέφεραν συνεχή πρόσφυση σε μικτό έδαφος χωρίς επιπλέον βάρος, ενώ τα κραμπόν ήταν ανώτερα σε παγετώνες και απότομες παγωμένες πλαγιές. Πολλές αποστολές συνδύαζαν και τα δύο: καρφωτές σόλες στην προσέγγιση και κραμπόν στα πιο παγωμένα τμήματα.
Η επανάσταση του καουτσούκ
Η καθοριστική αλλαγή ήρθε το 1937 με την εισαγωγή των λαστιχένιων σολών Vibram από τον Ιταλό ορειβάτη Vitale Bramani. Οι σόλες αυτές προσέφεραν εξαιρετική τριβή στον βράχο και καλή απόδοση στο χιόνι, καθιστώντας τα μόνιμα καρφιά περιττά. Σε συνδυασμό με αποσπώμενα κραμπόν, οδήγησαν στην εγκατάλειψη των καρφωτών παπουτσιών τις δεκαετίες του 1950 και 1960. Παράλληλα, η αυξανόμενη περιβαλλοντική ευαισθησία ανέδειξε τη φθορά του βράχου από τα καρφιά ως σοβαρό μειονέκτημα.
Σήμερα, τα καρφιά Tricouni ανήκουν κυρίως στην ιστορία, ενώ τα κραμπόν παραμένουν αναντικατάστατα, εξελισσόμενα συνεχώς με μονοακίδες και εξειδικευμένες λύσεις για τεχνικό πάγο. Οι σύγχρονες συζητήσεις γύρω από microspikes και πλήρη κραμπόν θυμίζουν έντονα τις παλιές αντιπαραθέσεις για καρφωτά παπούτσια και αποσπώμενα εξαρτήματα.
Η ιστορία δείχνει ότι δεν υπήρξε ποτέ ένα «τέλειο» εργαλείο. Κάθε καινοτομία ήταν ένα βήμα σε μια μακρά αλυσίδα προσαρμογής.
Όπως είχε επισημάνει ο Eckenstein, τα όρια του εφικτού στο βουνό συνεχώς μετακινούνται — πάντα πατώντας πάνω στις ιδέες και τα πειράματα των προηγούμενων γενεών.
