Ο Πεζοπορικός Τουρισμός στην Ελλάδα Ανθεί Αλλά για Ποιον;
Στην χώρα μας η ύπαιθρος ανακαλύπτει ξανά τα παλιά της μονοπάτια, προσελκύοντας χιλιάδες περιπατητές από όλο τον κόσμο. Καθώς όμως η ζήτηση εκτοξεύεται, γεννάται ένα κρίσιμο ερώτημα: πόσα από τα έσοδα μένουν τελικά στα ορεινά και νησιωτικά χωριά και πώς θα αποφύγουμε το φαινόμενο του υπερτουρισμού σε υψόμετρο;
Για δεκαετίες, στην χώρα μας το τουριστικό μοντέλο ταυτίστηκε σχεδόν αποκλειστικά με το δίπτυχο «ήλιος και θάλασσα». Η μαζική ανάπτυξη γέμισε τις ακτές, αφήνοντας όμως την ορεινή και ηπειρωτική ενδοχώρα στο περιθώριο. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, καταγράφεται μια εντυπωσιακή στροφή. Από τα πιστοποιημένα ορεινά δίκτυα και τα παλιά λιθόστρωτα καλντερίμια της ενδοχώρας, μέχρι τις αγροτικές διαδρομές των νησιών και το φιλόδοξο Εθνικό Δίκτυο Μονοπατιών, η χώρα διεκδικεί πλέον με αξιώσεις μια θέση στον χάρτη του ευρωπαϊκού περιπατητικού τουρισμού.
Η άνοδος αυτή, ωστόσο, φέρνει στην επιφάνεια ένα ζήτημα που απασχολεί έντονα τους διεθνείς αναλυτές βιώσιμης ανάπτυξης: η αύξηση της επισκεψιμότητας δεν μεταφράζεται αυτόματα σε ευημερία για τις τοπικές κοινωνίες. Όπως συμβαίνει σε δημοφιλείς προορισμούς του εξωτερικού όπου η ανεξέλεγκτη τουριστική έκρηξη οδήγησε σε εκτόξευση του κόστους ζωής, υποβάθμιση των υποδομών και αποξένωση των κατοίκων έτσι και στα βουνά το στοίχημα της επόμενης ημέρας είναι η τουριστική δικαιοσύνη.
Το φαινόμενο της «τουριστικής διαρροής»
Στη διεθνή οικονομική ορολογία, ο όρος tourism leakage (τουριστική διαρροή) περιγράφει τα χρήματα που δαπανώνται σε έναν προορισμό, αλλά «διαρρέουν» εκτός της τοπικής οικονομίας πριν προλάβουν να στηρίξουν τους κατοίκους.
Το φαινόμενο είναι ήδη ορατό σε αρκετές οργανωμένες πεζοπορικές εξορμήσεις στην ύπαιθρο. Όταν μεγάλα πούλμαν μεταφέρουν ημερήσιους εκδρομείς από τα αστικά κέντρα ή όταν διεθνή πρακτορεία διαχειρίζονται κλειστά πακέτα διακοπών, το οικονομικό αποτύπωμα στον τόπο παραμένει συχνά μηδαμινό. Οι επισκέπτες διασχίζουν το μονοπάτι, φωτογραφίζουν τα αξιοθέατα, καταναλώνουν ελάχιστα και αναχωρούν. Το χωριό επωμίζεται τη φθορά των υποδομών και τη διαχείριση των απορριμμάτων, ενώ το μεγαλύτερο μέρος του τζίρου καταλήγει σε εξωτερικούς μεσάζοντες.
Σύμφωνα με πρόσφατες εκθέσεις διεθνών φορέων για τον βιώσιμο τουρισμό, το ζητούμενο για έναν προορισμό δεν είναι απλώς πόσα χρήματα εισρέουν, αλλά πόσα παραμένουν στην τοπική αλυσίδα αξίας και σε ποιους διανέμονται.
Οι πέντε πυλώνες της ισότιμης ανάπτυξης στα βουνά
Οι ειδικοί του κλάδου επισημαίνουν ότι η βιωσιμότητα ενός πεζοπορικού προορισμού δεν εξαντλείται στον καθαρισμό των μονοπατιών, αλλά κρίνεται σε πέντε αλληλένδετα επίπεδα:
- Οικονομική ισορροπία: Η πραγματική τόνωση της υπαίθρου επιτυγχάνεται όταν ο επισκέπτης διανυκτερεύει σε μικρούς, οικογενειακούς ξενώνες, προμηθεύεται αγαθά από τοπικά καταστήματα και στηρίζει την εστίαση που αξιοποιεί ντόπιους παραγωγούς και κτηνοτρόφους.
- Προστασία του δημόσιου χώρου: Όπως στις παράκτιες περιοχές η άναρχη δόμηση περιόρισε την πρόσβαση των πολιτών στις ακτές, έτσι και στα βουνά υπάρχει ο κίνδυνος η ανεξέλεγκτη επενδυτική δραστηριότητα και η εξάπλωση της βραχυχρόνιας μίσθωσης να αλλοιώσουν τους παραδοσιακούς οικισμούς, εκτοπίζοντας τους μόνιμους κατοίκους.
- Πολιτιστική ταυτότητα: Τα παραδοσιακά μονοπάτια δεν είναι απλώς διαδρομές άθλησης· αποτελούν ιστορικά μνημεία — τα παλιά καλντερίμια των μαστόρων της πέτρας, οι δρόμοι της μετακινούμενης κτηνοτροφίας, οι αρτηρίες επικοινωνίας αιώνων. Η μετατροπή τους σε ένα επιφανειακό «φολκλόρ προϊόν» αποκομμένο από τη ζωντανή ιστορία του τόπου στερεί από την εμπειρία την αυθεντικότητά της.
- Περιβαλλοντικά όρια: Η κατανάλωση νερού και ενέργειας από τους επισκέπτες είναι πολλαπλάσια εκείνης των μόνιμων κατοίκων. Ειδικά στους νησιωτικούς προορισμούς, όπου τα πεζοπορικά δίκτυα γνωρίζουν άνθηση εν μέσω έντονης λειψυδρίας, αλλά και σε προστατευόμενες περιοχές του δικτύου Natura 2000, ο καθορισμός της φέρουσας ικανότητας κρίνεται επιβεβλημένος.
- Ποιότητα εμπειρίας και ασφάλεια: Η αξιοποίηση πιστοποιημένων τοπικών συνοδών βουνού διασφαλίζει τόσο την ασφάλεια των περιπατητών όσο και τη μεταφορά της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς του τόπου.
Όταν η ήπια ανάπτυξη φέρνει αποτέλεσμα
Παρά τις προκλήσεις, η ελληνική πραγματικότητα προσφέρει ήδη απτά παραδείγματα που αποδεικνύουν ότι ο πεζοπορικός τουρισμός μπορεί να λειτουργήσει ως μοχλός αναζωογόνησης για περιοχές που έσβηναν δημογραφικά.
Σε ορεινές κοινότητες της ηπειρωτικής χώρας, η δημιουργία και διεθνής πιστοποίηση ενός ενιαίου δικτύου μονοπατιών δεκάδων χιλιομέτρων συνέδεσε οκτώ χωριά που ερήμωναν τους χειμερινούς μήνες. Μέσα σε λίγα χρόνια, νέοι άνθρωποι επέστρεψαν στον τόπο τους, άνοιξαν μικρά καταλύματα και επιχειρήσεις εστίασης, ενώ η τουριστική περίοδος επεκτάθηκε από την άνοιξη έως αργά το φθινόπωρο.
Αντίστοιχη εικόνα καταγράφεται και σε αρκετά νησιά. Η συστηματική καταγραφή και συντήρηση των παλιών αγροτικών διαδρομών δημιούργησε ένα νέο, ποιοτικό κοινό που ταξιδεύει εκτός αιχμής, αποσυμφορίζοντας τους καλοκαιρινούς μήνες και προσφέροντας σταθερό εισόδημα στις τοπικές κοινωνίες. Παράλληλα, σε απομακρυσμένους ορεινούς όγκους, η ήπια οικοτουριστική δραστηριότητα, σε συνεργασία με περιβαλλοντικούς φορείς, αποδεικνύει έμπρακτα ότι η προστασία της άγριας ζωής και της βιοποικιλότητας μπορεί να συμβαδίσει με την τοπική οικονομική ανάπτυξη.
Επαναπροσδιορίζοντας τους δείκτες επιτυχίας
Για δεκαετίες, η επιτυχία στον ελληνικό τουρισμό μετριόταν αποκλειστικά με όρους ποσότητας: ρεκόρ αφίξεων και αριθμό διανυκτερεύσεων. Στα ευαίσθητα οικοσυστήματα των ορεινών όγκων, ωστόσο, η λογική του «όσο περισσότεροι, τόσο καλύτερα» οδηγεί σε αδιέξοδο.
Ένας οικισμός πενήντα κατοίκων δεν μπορεί να απορροφήσει την ταυτόχρονη άφιξη εκατοντάδων ημερήσιων επισκεπτών χωρίς να αλλοιωθεί η φυσιογνωμία του. Αντιθέτως, μικρές ομάδες περιπατητών που διαμένουν στον τόπο, κινούνται με σεβασμό στο φυσικό περιβάλλον και στηρίζουν την τοπική αγροδιατροφική αλυσίδα, δημιουργούν πολλαπλάσια καθαρή αξία.
Η μετάβαση σε ένα βιώσιμο μοντέλο απαιτεί θεσμικό σχεδιασμό από την πολιτεία και την τοπική αυτοδιοίκηση με σαφείς κανόνες χρήσης γης, μόνιμη χρηματοδότηση για τη συντήρηση των μονοπατιών και έλεγχο των μαζικών εκδηλώσεων. Την ίδια στιγμή, όμως, απαιτεί και συνειδητοποιημένους ταξιδιώτες. Το αν τα βουνά θα παραμείνουν ζωντανά, φιλόξενα και αυθεντικά θα κριθεί από το κατά πόσο η ανάπτυξή τους θα σχεδιαστεί με γνώμονα τους ανθρώπους που τα κατοικούν και τα φροντίζουν όλο τον χρόνο.
